Η ευθύνη της συμμετοχής και η συμμετοχή στην ευθύνη

του Λεωνίδα Ακριβόπουλου*

Ο τίτλος του παρόντος άρθρου μου προέκυψε κατόπιν των πρόσφατων σιβυλλικών δηλώσεων πολιτικού αρχηγού περί συμμετοχής του στις αποφάσεις που θα καθορίσουν την εκταμίευση της έκτης δόσης. Είναι βέβαια σύνηθες οι πολιτικοί να χρησιμοποιούν αμφίσημες εκφράσεις ώστε να ξεγλιστρούν από τις κακοτοπιές. Κατεξοχήν δε φαινόμενο των καιρών είναι και η κυβίστηση ή κοινώς η κωλοτούμπα. Για να ακριβολογούμε, έχουμε γίνει η χώρα της κωλοτούμπας όπου ο καθένας μπορεί να δηλώνει ότι θέλει και εκ των υστέρων να πράττει το αντίθετο, προσπαθώντας παράλληλα να μας πείσει ότι έμεινε σταθερός και αδιασάλευτος στις θέσεις του. Το θέατρο του παραλόγου δηλαδή….

Η αλήθεια είναι βέβαια ότι το πολιτικό προσωπικό που διαθέτουμε μας αξίζει απόλυτα. Δεν είναι πριν πολύ καιρό που στην πλειοψηφία μας αποφασίζαμε και αναθέταμε την διακυβέρνηση της πατρίδας μας, με γνώμονα την βόλεψη, την εξυπηρέτηση και άλλα τινά. Το ερώτημα είναι λοιπόν, αν έχουμε συνειδητοποιήσει το λάθος μας ώστε να προσπαθήσουμε τουλάχιστον να το διορθώσουμε. Αν δηλαδή η ελληνική κοινωνία έχει ωριμάσει στο σύνολο της και είναι ικανή αρχικά να ψάξει και εν συνεχεία να δημιουργήσει βιώσιμες πολιτικές λύσεις. Αν εντέλει, η αντίδραση που εκδηλώνεται ποικιλοτρόπως πλέον, δεν εξαντλείται μόνο στις περιπτώσεις της καταφανούς άδικης φορολόγησης αλλά διαθέτει το υπόβαθρο να προχωρήσει παραπέρα. Γιατί δεν πρέπει να γελιόμαστε, η σημερινή πολύπλευρη κρίση χρήζει δομικών αλλαγών που στην ουσία πρέπει να στοχεύουν πρώτιστα στην αναδιάρθρωση του φαύλου πολιτικού μας συστήματος.

Έχουμε συνηθίσει να μιλάμε για διάφορες γενιές Ελλήνων όπως του πολυτεχνείου, των επτακοσίων ευρώ (πού είναι και αυτά), της κατοχής αλλά η αλήθεια είναι ότι η γενιά είναι μία και ζει σήμερα στην χώρα μας. Είναι η γενιά της κρίσης, της ύφεσης, της πτώχευσης. Όλοι αποτελούμε αυτήν την γενιά, είτε είμαστε ογδόντα, είτε πενήντα, είτε τριάντα. Ίσως δε, οι σημερινοί ογδοντάρηδες να έχουν ζήσει και χειρότερες καταστάσεις στο παρελθόν, δίχως να παύει βέβαια η σημερινή κατάσταση να είναι πρωτόγνωρη ακόμα και για αυτούς.

Στο σημείο αυτό θα ήθελα να αναφερθώ εκτενέστερα στην νεότερη γενιά των σημερινών τριαντάρηδων. Η γενιά αυτή που μεγάλωσε μέσα στην επίπλαστη οικονομική ευμάρεια και την πληθώρα των καταναλωτικών αγαθών, έχει τόσο σοκαριστεί από την ραγδαία αλλαγή των μέχρι πρότινος δεδομένων, ώστε να μην τολμά να αρθρώσει καν λόγο, να μην τολμά να διατρανώσει την άποψή της. Γιατί άποψη διαθέτει και μάλιστα εμπεριστατωμένη, αν αναλογιστούμε ότι είναι αυτή η γενιά που είχε τις περισσότερες ευκαιρίες να ακολουθήσει ανώτερες και ανώτατες σπουδές όσο καμία άλλη πριν και ότι είναι πλέον στο σύνολο της συμμέτοχη της παγκόσμιας κοινωνίας της πληροφορίας. Το δυναμικό αυτό κομμάτι της κοινωνίας που στην ουσία «τελεί εν εφεδρεία» πριν καν πάρει το βάπτισμα του πυρός, πρέπει να αναλάβει δυνάμεις, να ξεπεράσει το σοκ και να αποτελέσει την πρώτη ύλη που θα δώσει ώθηση στο σύνολο της κοινωνίας προς μία δημιουργική πορεία.

Γεγονός είναι ότι είμαστε όλοι συμμέτοχοι στην ευθύνη είτε δημιουργήσαμε την κρίση είτε είμαστε τα παράγωγα αυτής και όσο πιο γρήγορα το κατανοήσουμε τόσο καλύτερα θα είναι για εμάς. Βαρύτερη όμως είναι η ευθύνη των νεότερων από μας, που μας επιβάλλουν μια προδιαγεγραμμένη πορεία «επί τα χείρω» και την οποία θα πρέπει με δυναμισμό να απορρίψουμε, διεκδικώντας συνάμα κάτι καλύτερο και πιο συμβατό με τα όνειρα μας. Ας αναλάβουμε λοιπόν όλοι την ευθύνη που μας αναλογεί δίχως υπεκφυγές και αδιαφορία και ας δώσουμε δημιουργική πνοή στις μέχρι τώρα αντανακλαστικές μας αντιδράσεις. Ας κατανοήσουμε ότι πρέπει να βγούμε από το καβούκι μας και να προσπαθήσουμε, να κάνουμε μια δική μας επιλογή έστω και αν αυτή αποδειχθεί λανθασμένη. Στο κάτω κάτω από λάθη έχουμε χορτάσει, οπότε δικαιούμαστε να κάνουμε και εμείς ένα.

*: ο Λεωνίδας Ακριβόπουλος είναι μέλος του ΔΣ του Δικηγορικού Συλλόγου Βέροιας (και παιδικός μου φίλος)

Η "κρίση της Αριστεράς" και η επόμενη μέρα

"Αν λάβει κανείς υπόψη, ότι το 99% των συναλλαγών τους αφορούν χρηματιστικά παράγωγα, δεν έχουν δηλαδή καμιά σχέση με την πραγματική οικονομία, τότε δεν έχουν εντελώς άδικο οι Αριστεροί, όταν μιλούν για καζίνο" 

--Β. Σόιμπλε 12/10/2011

"Το πρόβλημα δεν είναι καινούριο. Ο Καρλ Μαρξ υπερτίμησε το σοσιαλισμό, αλλά είχε δίκιο όταν υποστήριζε ότι η παγκοσμιοποίηση, η απορυθμισμένη οικονομία και η αναδιανομή εισοδήματος και πλούτου από την εργασία προς το κεφάλαιο, μπορούσε να οδηγήσει τον καπιταλισμό στην αυτοκαταστροφή"

--Ν. Ρουμπινί 14/10/2011

Τα πέτρινα χρόνια

Πολύ μελάνι (πολλές φορές και δάκρυ) έχει χυθεί για αυτό που αποκαλείται "κρίση της Αριστεράς" κατά τη διάρκεια των τελευταίων 30 χρόνων στην Ευρώπη, δηλαδή με λίγα λόγια την στροφή της σοσιαλδημοκρατίας προς τον φιλελευθερισμό και τον περιορισμό της υπόλοιπης Αριστεράς στο περιθώριο της πολιτικής σκηνής. Πολλές αναλύσεις απέδιδαν την κρίση σε λάθος χειρισμούς της, ανεπαρκείς ηγεσίες, διασπαστικές τάσεις κλπ. Ωστόσο αγνοούσαν το γεγονός ότι η κρίση ήταν σχεδόν καθολική (παρουσιάζονταν σε όλες λίγο πολύ τις ευρωπαϊκές χώρες) και επομένως δομική. Οι πιο ρεαλιστές αριστεροί παραδέχονταν, έστω και δειλά, ότι ο καπιταλισμός που θεμελίωσαν οι δεξιοί Θάτσερ και Ρέιγκαν και ολοκλήρωσαν οι αριστεροί Μπλερ και Κλίντον, ενισχυμένος από ένα διευρυμένο σύστημα κοινωνικών παροχών, έστω και φαινομενικά δούλευε: υπήρχαν φτωχοί, υπήρχαν ανισότητες και ανεργία αλλά σε βαθμό ανεκτό από τους περισσότερους πολίτες, οι οποίοι απολάμβαναν ένα διαρκώς βελτιούμενο βιοτικό επίπεδο. Μερικές μάλιστα χώρες κατάφεραν κάτι που φαίνεται παράδοξο: να μειώνουν τις ανισότητες φιλελευθεροποιώντας παράλληλα την οικονομία τους.

Στην πολιτική αλλά και την κοινή γνώμη οι ιδέες της Αριστεράς συνεχώς έχαναν έδαφος. Έννοιες όπως "μαρξισμός", "σοσιαλισμός", "κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής" ακούγονταν ως αναχρονισμοί και πολλές φορές ως γραφικότητες. Η παντελής κατάρρευση του σοβιετικού μπλοκ το 1989-91 ενίσχυσε αυτές τις τάσεις. Ακολούθησε μια εποχή που πολλοί σοσιαλιστές, άλλοι για να μην θεωρούνται οπισθοδρομικοί και άλλοι για να μην συνδέονται με τη συνεχώς μεταλλασσόμενη σοσιαλδημοκρατία, έγιναν απλά "δημοκράτες" ή "αριστεροί". Αρκεί να θυμηθεί κανείς ότι ένα από τα ζητήματα που τέθηκαν το 2004, όταν ανέλαβε την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ ο μέχρι πρότινος πρωθυπουργός ήταν η αλλαγή του ονόματος του κόμματος ώστε να μην περιέχει όρο που να συνδέεται με την έννοια του σοσιαλισμού. Στους ακαδημαϊκούς κύκλους επικράτησαν διεθνώς οι ίδιες τάσεις, με τις οικονομικές και κοινωνικές προτάσεις του σοσιαλισμού να προκαλούν μειδιάματα και ειρωνεία. Κάποιοι μάλιστα υποστήριξαν ότι με την παγκοσμιοποίηση μέσω του καπιταλισμού η ανθρωπότητα πλησίαζε το "τέλος της ιστορίας" που θα πρόσφερε ευημερία σε όλους. Η ιδεολογία του ακραίου φιλελευθερισμού με τις ελάχιστες δυνατές ρυθμίσεις έφτασε στο σημείο να θεωρείται φυσικός νόμος. Η επικράτησή του ήταν τέτοια που πρόβαλε ως η μόνη ουσιαστικά λύση, μειώνοντας στο ελάχιστο τις προγραμματικές διαφορές ανάμεσα στα κόμματα εξουσίας. Ο Έλληνας ψηφοφόρος, από το 1996 και μετά καλούνταν να ψηφίσει το καλύτερο "επιτελείο διαχείρισης" παρά πολιτικά προγράμματα.

Η (μη σοσιαλδημοκρατική) Αριστερά, ό,τι απέμεινε από αυτήν, βρέθηκε υπό διωγμό. Οι εξελίξεις την ανάγκασαν να εγκαταλείψει στην πράξη το οικονομικό της πρόγραμμα προσχωρώντας απλά σε έναν ακόμη πιο γενναιόδωρο κοινωνικό καπιταλισμό, και να επικεντρωθεί σε θέματα όπως η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων, των "αδύναμων", των μεταναστών, των μειονοτήτων κ.α. (ένα είδος πολιτικής φιλανθρωπίας θα έλεγε κανείς), με απόψεις που ωστόσο θα μπορούσε να υιοθετήσει ακόμα και ένα φιλελεύθερο κεντροδεξιό κόμμα. Η πολυπόθητη "ενότητα της Αριστεράς" μετατράπηκε σε κεντρική της επιδίωξη αφού αποτελούσε πλέον βασική προϋπόθεση για την επιβίωσή της. Στο όνομα αυτής της ενότητας διαμορφώθηκαν συμμαχίες που ενσωμάτωναν ρεύματα που διέφεραν αισθητά τόσο στις πολιτικές τους επιδιώξεις, όσο και στη στρατηγική και τη μεθοδολογία τους. Το χαρακτηριστικό αυτό ήταν που ευνούχιζε πολιτικά τις όποιες προσπάθειές τους με αποτέλεσμα να μην μπορούν να εμφανίσουν μία πειστική εναλλακτική απέναντι σε ένα σύστημα που έτσι και αλλιώς φαινόταν επιτυχημένο.

Το 1990 του νεοφιλελευθερισμού

Η κρίση που ξεκίνησε το 2008 και βρίσκεται σε εξέλιξη ήρθε να αλλάξει δραματικά αυτό το τοπίο. Ξαφνικά ο κόσμος ανακάλυψε ότι οι ακραία ελεύθερες αγορές όχι μόνο δεν μπορούν να αυτορρυθμιστούν, αλλά λειτουργούν με υπερβολή και πανικό, εντείνοντας στρεβλώσεις και προβλήματα, αντί να τα λύνουν. Η εξέλιξη αυτή έχει κάνει πολλούς οικονομολόγους με επιρροή να μιλούν για την "Αστάθεια της Ανισότητας" ή την "Ιδεολογική Κρίση του Δυτικού Καπιταλισμού", αναγνωρίζοντας ότι η κρίση που διέρχονται οι δυτικές οικονομίες είναι συστημική και οφείλεται στην υπερσυσσώρευση πλούτου από τους λίγους. Ακόμη πιο σημαντικό ίσως είναι το γεγονός ότι ακόμα και δεξιοί πολιτικοί σε σημαντικές θέσεις, όπως ο κ. Σόιμπλε, παραδέχονται ότι το μεγαλύτερο ποσοστό της διακίνησης κεφαλαίου γίνεται με νοοτροπία τζογαδόρου και επομένως βλάπτει αντί να βοηθά την πραγματική οικονομία και κατά συνέπεια την κοινωνία. Ο μέχρι πρόσφατα “φυσικός νόμος” χάνει έδαφος τόσο σε τεχνικό, όσο και σε ηθικό επίπεδο.

Φυσικά υπάρχουν και οι φανατικοί φιλελεύθεροι που επιμένουν ότι δεν απέτυχε ο φιλελευθερισμός, αλλά η εφαρμογή του. Η στάση αυτή μοιραία θυμίζει εκείνη των κομμουνιστών που αρνούνται να παραδεχτούν ότι το σύστημα που επαγγέλλονται έχει δομικά προβλήματα, επιρρίπτοντας την αποτυχία του στην υλοποίησή του, αγνοώντας και αυτοί ότι οι πολιτικές ιδεολογίες κρίνονται κυρίως από τα πρακτικά τους αποτελέσματα και όχι από την θεωρητική τους βάση. Εξάλλου, ακόμα και σε θεωρητικό επίπεδο, είναι εύκολο να παρατηρήσει κανείς ότι αν το τρίπτυχο ελευθερία - ισότητα - αδελφοσύνη συνοψίζει τα στοιχεία μίας δικαιότερης κοινωνίας, τα δύο συστήματα αποτελούν μερικές μόνο λύσεις: ο φιλελευθερισμός επικεντρώνεται στην ελευθερία σε βάρος της ισότητας, ενώ ο κομμουνισμός έχει το αντίστροφο αποτέλεσμα.

Ο οικολογικός παράγοντας

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν το 1990 εμπεδώθηκε στην αντίληψη των περισσότερων Ευρωπαίων ότι ζούμε σε έναν "πεπερασμένο πλανήτη". Ο οικολογικός παράγοντας έγινε πλέον σημαντικός στην καθημερινή ζωή των πολιτών, στην πολιτική αλλά και την οικονομία. Η αυξημένη αυτή οικολογική συνειδητοποίηση οδήγησε στο συμπέρασμα ότι η συνεχής και έντονη ανάπτυξη είναι ανέφικτη εφόσον οι φυσικοί πόροι είναι πεπερασμένοι ή έχουν πεπερασμένη δυνατότητα ανανέωσης και το ζητούμενο πλέον είναι να αναζητήσουμε κοινωνίες "Ευημερίας χωρίς Ανάπτυξη". Το συμπέρασμα αυτό κλονίζει ένα βασικό επιχείρημα του νεοφιλελευθερισμού, που  στηρίζεται στο δεδομένο της συνεχούς ανάπτυξης μέσα σε μία κοινωνία που όλοι έχουν την ευκαιρία να κερδίζουν, είτε περισσότερο είτε λιγότερο. Με άλλα λόγια συνειδητοποιούμε ότι η πίτα έχει συγκεκριμένο αριθμό κομματιών, και συνεπώς το πρόβλημα είναι πώς αυτά θα μοιραστούν.

Η Αριστερά της επόμενης μέρας

Πρώτο μέλημα των κυβερνήσεων της Ευρωζώνης είναι να αποτραπούν βίαιες και ανεξέλεγκτες εξελίξεις, γιατί αυτές θα πλήξουν καίρια την κοινωνική συνοχή εντός των χωρών της αλλά και την αλληλεγγύη μεταξύ τους. Η γενική κατεύθυνση είναι προς μία διευρυμένη δημοσιονομική ομογενοποίηση, με τις τεχνικές λεπτομέρειές της (το επίπεδο του επιτρεπόμενου ελλείμματος, ο ρόλος της ΕΚΤ, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κλπ) να αποτελούν μείζον θέμα διαπραγμάτευσης των τρεχόντων μηνών. Πρόκειται για μία λογική κίνηση διατήρησης ισορροπιών. Τα κρατικά ταμεία θα απαλλαγούν από την πίεση των αγορών μόνο αν πάψουν να εξαρτώνται από το δανεισμό. Η άλλη προτεινόμενη λύση, οι μαζικές διαγραφές κρατικών χρεών, θα οδηγούσε το τραπεζικό σύστημα σε κατάρρευση συμπαρασύροντας τα ασφαλιστικά ταμεία αλλά και την πραγματική οικονομία. Η Αριστερά οφείλει να στηρίξει σθεναρά αυτήν την προσπάθεια αποφυγής τέτοιων ακραίων εξελίξεων για να εξασφαλίσει το συμφέρον και την προστασία των πολλών.

Είναι φανερό όμως ότι μία τεχνικού τύπου λύση θα είναι προσωρινή. Η κρίση που βιώνουν οι Ευρωπαϊκές οικονομίες έχει σχέση με το ίδιο το μεταπολεμικό τους δημιούργημα, τον κοινωνικό καπιταλισμό, ο οποίος δέχεται πολύ ισχυρές πιέσεις από παράγοντες όπως το δημογραφικό πρόβλημα, η οικολογική κρίση και ο ανταγωνισμός από τις οικονομίες της Ασίας. Κατά συνέπεια, η συζήτηση της επόμενης μέρας θα αφορά στο πώς θα μεταρρυθμιστεί το καπιταλιστικό σύστημα της Ευρώπης (και του δυτικού κόσμου γενικότερα), έτσι ώστε να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Ψήγματα τέτοιων μεταρρυθμιστικών προτάσεων έχουν ήδη εκδηλωθεί, όπως η κατάργηση των γυμνών CDS , ή η φορολόγηση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών. Η κρίση ωστόσο είναι τέτοια που παρόμοιες τεχνικές διευθετήσεις να κριθούν ανεπαρκείς. Είναι άλλωστε φανερό ότι δεν είναι δυνατό να επιστρέψει η Ευρώπη στην δεκαετία του 1990 ή του 2000, καθώς το παγκόσμιο περιβάλλον έχει αλλάξει δραματικά. Η συζήτηση επομένως είναι πιθανό να φτάσει σε πολύ μεγαλύτερο βάθος, αναθεωρώντας βασικά στοιχεία οργάνωσης των Ευρωπαϊκών κοινωνιών, όπως το κοινωνικό κράτος με τον τρόπο που αυτό θεμελιώθηκε κυρίως μεταπολεμικά.

Η σοσιαλιστική Αριστερά πρέπει όχι απλώς να είναι έτοιμη, αλλά να αναλάβει την πρωτοβουλία αυτής της συζήτησης. Η συνεχής άμυνα, η παθητική υπεράσπιση του γενναιόδωρου κοινωνικού καπιταλισμού μπορεί να αποδειχτεί μία χαμένη μάχη. Είναι επομένως καιρός να βγάλει τα οικονομικά της προγράμματα από το συρτάρι προβάλλοντας τολμηρά μία σειρά θεμάτων όπως τα παρακάτω:

- Οι Ευρωπαίοι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν ότι όποιες αλλαγές και αν γίνουν, το παιχνίδι στην επόμενη μέρα θα παίζεται δίκαια. Η όποια λιτότητα επιβληθεί από τις νέες συνθήκες, θα πρέπει να είναι προς όφελος και όχι σε βάρος της κοινωνικής ισότητας. Το παράδειγμα δίνουν οι πετυχημένες συνταγές ορισμένων ευρωπαϊκών χωρών εν μέσω κρίσης. Οι περισσότερες από αυτές είναι χώρες με μειωμένες ανισότητες.

- Η διευρυμένη ισότητα αλλά και οι αποτυχίες του νεοφιλελευθερισμού επιβάλλουν και την αναθεώρηση του πώς νοείται το δικαίωμα τόσο στην περιουσία, όσο και στην κατοχή και την διαχείριση του κεφαλαίου. Κατάργηση παράλογων χρηματοπιστωτικών προϊόντων, στοχευμένη φορολόγηση πλούτου, έλεγχος της κινητικότητας του κεφαλαίου και κοινωνικοποίηση τις διαχείρισής του με κρατικές ή συνεταιριστικές τράπεζες αποτελούν πιθανές λύσεις. Ο υγιής ανταγωνισμός πρέπει να ενισχυθεί, με την καταπολέμηση κάθε είδους μονοπωλίων. Οι ευρωπαϊκές οικονομίες πρέπει να μετατραπούν από οικονομίες εντάσεως κεφαλαίου σε οικονομίες εντάσεως παραγωγής και δημιουργίας.

- Αντιμετώπιση του αθέμιτου ανταγωνισμού από την πλευρά των ασιατικών χωρών, που προκαλείται από το μειωμένο εργατικό κόστος και τις απαράδεκτες συνθήκες εργασίας. Όλοι γνωρίζουμε ότι πέρα από τις ασιατικές επιχειρήσεις, από την κατάσταση αυτή επωφελούνται σημαντικά και οι δυτικής προέλευσης πολυεθνικές εταιρίες, με τις οποίες οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πρέπει να έρθουν σε διαπραγμάτευση.

Πολλοί στην Ελλάδα υποστηρίζουν ότι η κατάσταση είναι τόσο έκτακτη, που δεν υπάρχει χρόνος για "ιδεολογικές ζυμώσεις". Θεωρούν ότι μία επίλεκτη διαχειριστική ομάδα αρκεί για να δώσει τις απαραίτητες λύσεις. Σε κάποιο βαθμό έχουν δίκιο: η χώρα μας έχει τεράστια ανάγκη από άμεσες μεταρρυθμίσεις που λίγο πολύ υποστηρίζονται από όλο το πολιτικό φάσμα και δεν είναι προνόμιο της Αριστεράς (εξυγίανση της δημόσιας διοίκησης, καταπολέμηση της οικονομικής παραβατικότητας, κλπ). Ξεχνούν όμως ότι η προσπάθεια που καλείται να κάνει η χώρα μας μοιάζει περισσότερο με μαραθώνιο παρά με αγώνα εκατό μέτρων. Για να πετύχει αυτή η προσπάθεια χρειάζεται η βοήθεια, η υποστήριξη ακόμα και οι θυσίες καθενός από εμάς για αρκετά χρόνια. Για το λόγο αυτό είναι σημαντικό να έχει τεθεί ένας απώτερος στόχος, μία "απέναντι όχθη" που θα κληθούμε να φτάσουμε. Οι ιδεολογίες, όπως λέει και ο M. Mazower, είναι για τις κοινωνίες "οχήματα πίστης και πολιτικής δράσης".

Οι ιστορικές συνθήκες κάνουν την ευθύνη της σοσιαλιστικής Αριστεράς για την επόμενη μέρα πολύ μεγάλη. Αν κάποιος μπορεί να επιφέρει ουσιαστικές και καθαρές λύσεις στα αδιέξοδα της σημερινής κατάστασης τότε αυτοί είναι οι σοσιαλιστές και όχι οι μέχρι πρότινος κήρυκες του φιλελευθερισμού.

Κοινωνική ισότητα: το σοσιαλιστικό συμβόλαιο

Θα είμαι ειλικρινής: αντιμετωπίζω επιφυλακτικά (αν όχι καχύποπτα) όποιον μου συστήνεται ως αριστερός, χωρίς να δίνει στον εαυτό του έναν πιο εξειδικευμένο προσδιορισμό: κομμουνιστής, οικολόγος, δημοκρατικός σοσιαλιστής, αναρχικός, σοσιαλδημοκράτης και πάει λέγοντας. Αντιμετωπίζω επίσης επιφυλακτικά όποιον μου περιγράφει τι δεν είναι με διάφορα "αντί" και "κατά": αντικαπιταλιστής, αντινεοφιλελεύθερος, κατά της παγκοσμιοποίησης, του σταλινισμού κ.α.

Γιατί τόση επιφυλακτικότητα; Στην πρώτη περίπτωση ο (κατά κανόνα αγαπητός) συνομιλητής μου πάσχει από την "ασθένεια" της ιδεολογικής ασάφειας, ηθελημένης ή μη. Θέλει να είναι γενικά αριστερός, να τα έχει καλά με όλους και πάνω από όλα με τη συνείδησή του, που δεν θα άντεχε ποτέ να τον αποκαλέσουν κεντρώο (μην πω φιλελεύθερο), ακόμα και αν πράγματι δεν είναι. Η ιδεολογική ασάφεια είναι αυτή που προκαλεί και πολιτικό ευνουχισμό: χωρίς ιδεολογική κατεύθυνση οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις, ακόμα και αν ακούγονται "γενικά αριστερές" εύκολα μπορούν να προκύψουν αντικρουόμενες, αλληλοαναιρούμενες και συνεπώς αναποτελεσματικές. Στην δεύτερη περίπτωση, οι διάφοροι ετεροπροσδιορισμοί, εκτός από ελλιπείς, μπορεί να φανούν και λίγο επικίνδυνοι: ένας ορθόδοξος νεοναζί μάλλον ενστερνίζεται όλα τα "αντί" και "κατά" που ανέφερα παραπάνω.

Η Δημοκρατική Αριστερά, από τα γεννοφάσκια της πριν περίπου ένα χρόνο, προσπάθησε να ξεκαθαρίσει το ιδεολογικό της προφίλ, προβάλλοντας ως βασική της αρχή τον δημοκρατικό σοσιαλισμό, δηλαδή την προώθηση του σοσιαλισμού μέσω διαδοχικών μεταρρυθμίσεων, με δημοκρατικά μέσα και με ευρεία αποδοχή από την κοινωνία. Αξίζει να σημειώσω ότι βασικός θεμελιωτής αυτού του ιδεολογικού ρεύματος στην Ελλάδα ήταν ο Λεωνίδας Κύρκος που μέχρι πριν λίγες μέρες ήταν κοντά μας. Όλα καλά ως εδώ, το μόνο που μένει είναι να συμφωνήσουμε τι σημαίνει σοσιαλισμός χωρίς να χρειάζεται να εντρυφήσουμε στον Μαρξ ή στον Κάουτσκυ.

Με τη δική μου αντίληψη, σοσιαλισμός είναι η επιδίωξη της Δίκαιης Κοινωνίας μέσω της κοινωνικής ισότητας. Κοινωνική ισότητα είναι η εξασφάλιση ίδιων συνθηκών διαβίωσης (εισόδημα, περιβάλλον, υπηρεσίες κ.α.) για όλους. Με λίγο πιο σύγχρονους (και δυστυχώς πιο περίπλοκους) όρους, κοινωνική ισότητα είναι η εξασφάλιση ίσων προϋποθέσεων ευτυχίας για κάθε πολίτη. Κατά συνέπεια, ένα σοσιαλιστικό κόμμα είναι καταρχήν ένα κίνημα κοινωνικής ισότητας. Οι περισσότερες από τις υπόλοιπες έννοιες που συναντά κανείς στα διάφορα σοσιαλιστικά προγράμματα, όπως η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής ή η δικτατορία της εργατικής τάξης είναι στην ουσία μέθοδοι, δημοκρατικές ή μη, πραγματοποίησης αυτού του κεντρικού στόχου. Η προσήλωση στην κοινωνική ισότητα είναι και η βασική διαφορά με τα άλλα πολιτικά ρεύματα (σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία, κοινωνικός φιλελευθερισμός) των οποίων το ιδεολογικό πλαίσιο στηρίζεται στην απλή νομική ισότητα και στην χρησιμοποίηση του κοινωνικού κράτους για να αμβλύνονται οι ανισότητες ή, όπως θα σημείωνε και κάποιος πιο καχύποπτος, για να εξασφαλίζεται η αναγκαία πειθαρχία των κατώτερων λαϊκών στρωμάτων. Αντίθετα, ένας σοσιαλιστής δεν πρέπει να στοχεύει στην προστασία των αδύναμων, αλλά να αγωνίζεται ώστε αυτοί να μην υπάρχουν.

Οικονομική ισότητα

Βασικό συστατικό της κοινωνικής ισότητας είναι φυσικά η οικονομική ισότητα. Δεν είναι δίκαιο να έχουμε όλοι το ίδιο εισόδημα χωρίς αυτό να συνδέεται με το πόσο εργαζόμαστε ή το πόσο προσφέρουμε, αλλά είναι δίκαιο να αμειβόμαστε με βάση την αξία του προϊόντος που παράγουμε μέσω της εργασίας μας. Αυτό δεν γίνεται και σήμερα; Δυστυχώς όχι και όχι μόνο γιατί οι εργοδότες δεν δέχονται να μοιραστούν τα κέρδη με τους εργαζόμενους (στη χώρα μας άλλωστε έχουμε μεγάλο ποσοστό αυτοαπασχολούμενων), αλλά γιατί η αγορά, όπως είναι διαμορφωμένη σήμερα, διακατέχεται από παντός είδους προνόμια. Προνόμιο είναι ό,τι παράγει πλούτο χωρίς να σχετίζεται με παραγωγική διαδικασία (π.χ. εκμετάλλευση ακίνητης περιουσίας ή κεφαλαίων), η εξασφάλιση μονοπωλίων κάθε είδους (αποκλειστικότητα στην παροχή προϊόντων και υπηρεσιών) και γενικά οποιαδήποτε στρέβλωση που λειτουργεί προς όφελος ορισμένης ομάδας συμφερόντων. Η οικονομική ισότητα επιβάλλει την άρση τέτοιων προνομίων.

Ας μην παρεξηγηθώ, δεν προτείνω την κατάργηση του δικαιώματος της περιουσίας και της εκμετάλλευσής της. Αυτό που θα μπορούσε να κάνει όμως μία σοσιαλιστική κυβέρνηση είναι π.χ. να φορολογήσει επιπλέον τις δραστηριότητες που δεν συνδέονται άμεσα με παραγωγικές διαδικασίες έτσι ώστε να τις αποθαρρύνει, και να άρει οποιεσδήποτε αποκλειστικότητες στην παροχή υπηρεσιών ή προϊόντων. Συνεπώς, για να αναφερθώ και σε ένα επίκαιρο ζήτημα, το άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων που δεν σχετίζονται με κρίσιμους τομείς είναι πρωτίστως θέμα ισότητας. Η θετική επίπτωση που μπορεί να έχει σε έναν κλάδο είναι δευτερεύουσας σημασίας. Γενικότερα, η εφαρμογή της αρχής της οικονομικής ισότητας μπορεί να επιφέρει σειρά ριζικών μεταρρυθμίσεων στη λειτουργία της αγοράς, κάνοντάς την λιγότερο επιρρεπή σε αστάθειες και κρίσεις.

Είναι ρεαλιστικό να αγωνίζεται κανείς για ισότητα εν μέσω κρίσης; Θα έλεγα πως η κρίση κάνει την ανάγκη για ισότητα ακόμα πιο επιτακτική: στις καλές εποχές, όταν η πίτα είναι αρκετά μεγάλη ώστε όλοι να μπορούν πάρουν από τουλάχιστον ένα κομμάτι (άσχετα αν κάποιοι παίρνουν δεύτερο και τρίτο), δεν υπάρχει μεγάλο πρόβλημα και όλοι είναι λίγο ή πολύ ευχαριστημένοι. Στους δύσκολους καιρούς, όπως αυτοί που περνάμε, η ανάγκη για προσεκτική και δίκαιη μοιρασιά γίνεται πολύ πιο σημαντική.

Ραντεβού στη γωνία

Για καιρό σκεφτόμουν, παρατηρώντας τα θλιβερά γεγονότα που σχετίζονται με τη βία, ότι μία διαδήλωση κατά της βίας θα ήταν ο πρώτος λόγος που θα μπορούσε να με κατεβάσει στο δρόμο. Ε λοιπόν η ευκαιρία ήρθε. Μέσω του Facebook, διάβασα το μήνυμα-κάλεσμα μίας φίλης (το αναδημοσιεύω αυτούσιο παρακάτω) για μια τέτοια διαδήλωση σήμερα το απόγευμα στις 19.00 στο Σύνταγμα. Εμένα με έπεισε, οι σκέψεις της είναι και δικές μου. Ραντεβού εκεί!

Γιατι αυτη η συγκεντρωση? 

Γιατι χωρις ταμπελες και κομματα? 

Γιατι τοσο γρηγορα? 

Μηπως γινουμε γραφικοι? 

μηπως χρειαζεται και λιγη βια για να σωθουμε απο τους μεταναστες? 

Μηπως χρειαζεται η βια για να σωθουμε απο το μνημονιο και την κυβερνηση? 

Μηπως χρειζεται απο τα ΜΑΤ για να μην ξανακαει η Αθηνα? 

Μηπως χρειαζεται απο τους οργισμενους χουλιγκανς των γηπεδων για να προσεχει αλλη φορα ο διαιτητης και οι παραγοντες? 

Ολες οι μορφες βιας ιδιες ειναι? 

Θα εχει περιφρουρηση? 

Τι θα κερδισουμε? 

Θα ειμαστε λιγοι, πολλοι? 

Θα μας την πεσουν θερμοκεφαλοι? 

Θα μας θεωρησουν ψωνια χωρις πολιτικη αποψη και τοποθετηση? 

Μηπως φανουμε ηλιθιοι ρομαντικοι που αφησαμε τον καναπε για λιγο αλλα το βαθουλωμα απο τα οπισθια μας δεν θα προλαβει να τεντωσει? 

Τα ερωτηματα ειναι πολλα.Οκαθενας θετει τα δικα του .Καθε ενας εχει τις αποψεις του και ειναι σεβαστες.Εγω θα πω τη δικη μου-αν ενδιαφερει κανενα, δεν μεγαλοπιανομαι κιολας- και γιατι αυτη με οδηγησε χτες να προσπαθησω, οσο μπορουσα να εξασφαλισω συμμετοχη στη σημερινη εκδηλωση, προσκαλωντας κοσμο, γραφοντας και απατωντας σε οσους ρωτουσαν.Οι ανθρωποι ειμαστε ολοι δυνητικα βιαια οντα.Ειμαστε ολοι ικανοι για βιαιες πραξεις ειτε μεσα στην οικογενεια ειτε κατω απο την επιδραση της ψυχολογιας του οχλου ειτε οταν μας πνιγει το δικιο μας.Αυτο το θεμα ,οπως και το θεμα της εγκληματικης βιας η της βιας στο σχολειο η της βιας στα γηπεδα ,δεν θα το λυσουμε καθολου ευκολα.Ουτε δυστυχως επειδη θα μας δουν συγκεντρωμενους θα καμθει το φρονιμα των μπαχαλων, των χρυσαυγιτων, των χουλιγκανων ,των ΜΑΤατζηδων που κλωτσουν πεσμενους.Μια δηλωση θα ειναι για μενα αυτη η συγκεντρωση..ΟΧΙ ΣΤΟ ΟΝΟΜΑ ΜΟΥ..Δεν επικροτω, δεν δεν μου αρεσει, δεν μου ειναι ανεκτη η βια στο ΟΝΟΜΑ ΜΟΥ. Δεν θελω να με σωσουν οι μπαχαλοι των διαδηλωσεων απο το μνημονιο.Θελω να μπορω να διαδηλωνω.Δεν θελω να με σωσουν οι χρυσαυγιτες απο τη βια στο κεντρο της Αθηνας.Θελω να μα σωσει η ευνομια και η αστυνομια..Δεν θελω να φοβαμαι να παω στο γηπεδο και να πρεπει να βλεπω τα ΜΑΤ παραταγμενα.Δεν θελω τα ΜΑΤ να χτυπανε αλυπητα και ανορθοδοξα οποιον πετυχουν στο διαβα τους.Δεν θελω οι αντεξουσιαστες να σκοτωνουν ειδικους φρουρους για να με σωσουν απο τον καπιταλισμο.Δεν θελω στο ονομα των δικων μου ανθρωπινων δικαιωματων να γινονται καποιοι αυτοκλητοι σωτηρες.Δεν θελω βρε αδελφε!Θελω να ξερουν οτι δεν επικροτω, δεν επιχαιρω, δεν λεω καλα κανετε, δωστε κι αλλες κλωτσιες, σκοτωστε μεταναστες γιατι ειναι πολλοι και καποιοι εγκληματιες, δειρτε τον πουστη τον διαιτητη,ναι, χαιρομαι το πνευμα μου μαζι σας.Θεωρηστε με λοιπον ηλιθια αλλα αυτο θελω να δηλωσω εγω.Το ιδιο ισχυει και για τη βια της κυβερνησης.Προσεξτε γιατι πολυ χρησιμοποιειτε το ονομα μας αλλα ειμαστε εδω και θα ξαναειμαστε και επειδη θελω να ειμαστε και δεν μπορω να αγνοουμαι πλεον, θα παω στη συγκεντρωση κι αν χρειαστει θα ξαναπαω.Οχι στο ονομα μας παιδια.Ειμαστε πολλοι που δεν επικροτουμε!

Αντικαταναλωτισμός

Μια σειρά από εύστοχα σχόλια από την Elizabeth Dore και τον John Weeks. Είναι σημαντικό όμως να επισημανθεί ότι η αντιμετώπιση των πολιτών που περιγράφεται δεν είναι αμερικανικό "προνόμιο", αλλά χαρακτηρίζει όλο το δυτικό κόσμο και ίσως όχι μόνο.

Θεωρία Παιγνίων

Σε μία από τις πρόσφατες τηλεοπτικές εμφανίσεις του ο κ. Βαρουφάκης, καθηγητής Οικονομικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών ανέφερε (δεν θυμάμαι ακριβώς τη φράση) ότι "όποιος σήμερα σας μιλά με βεβαιότητα για τις αγορές, σας λέει ψέμματα". Και είναι βέβαια αλήθεια, η συμπεριφορά των αγορών σε περίοδο κρίσης, μέσα στο ανεξέλεγκτο σύστημα που λειτουργούν, είναι όσο προβλέψιμη είναι μία παρτίδα σκάκι, ή καλύτερα monopoly, με 100 ή και περισσότερους παίκτες. Η Θεωρία Παιγνίων μας λέει ότι η χάραξη στρατηγικής με σημαντική πιθανότητα επιτυχίας σε αυτές τις περιπτώσεις είναι αδύνατη.

Συνεπώς, τα ερωτήματα του τύπου "Κάναμε καλά που μπήκαμε στο μνημόνιο ή μήπως έπρεπε να πτωχεύσουμε μία ώρα αρχύτερα;" ή "Είναι ωφέλιμο να κάνουμε αναδιάρθρωση τώρα;" είναι άσκοπα, και επομένως υποκριτικά, γιατί απλά δεν έχουν απάντηση. Και αυτό γιατί στην παρούσα φάση κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τις εξελίξεις στις αγορές, ακόμα και όταν γίνεται λόγος για συνεννόηση μαζί τους. Η υπερβολή, ο πανικός και η απόλυτη νοοτροπία του τζογαδόρου που έχουν επικρατήσει σε αυτές (για την ακρίβεια έχουν θεσμοθετηθεί σε αυτές) δεν τις καθιστά αξιόπιστο συνομιλητή για την κατάρτιση σχεδίου εξόδου από την κρίση, ακόμα και αν μία ομαλή έξοδος θα ωφελούσε συνολικά και τις ίδιες.

Η κυβέρνηση το γνωρίζει αυτό και κατά την εκτίμησή μου αυτός είναι ο λόγος που έχει επιλέξει μια στρατηγική "πολιτικής εξόδου" από την κρίση, στηριζόμενη στους εταίρους μας στην Ευρωζώνη, που σε αυτήν την περίπτωση είναι μάλλον πιο προβλέψιμοι από τις αγορές, ακόμα και όταν συμπεριλάβουμε τα πιθανά εκλογικά αποτελέσματα στις χώρες αυτές τα χρόνια που έρχονται. Η κυβέρνηση συνεπώς θέλει να παραμείνει η Ελλάδα το "καλό παιδί" της τρόικας, έτσι ώστε να μπορεί να ζητήσει επιπλέον βοήθεια με κάποια μορφή όταν αυτό χρειαστεί. Για το λόγο αυτό, παρόλο που είναι φανερό ότι τα νούμερα δε βγαίνουν, θεωρεί ότι αυτή η στρατηγική ενέχει και το λιγότερο ρίσκο, ελπίζοντας σε μια μελλοντική τελική ευρωπαϊκή λύση.

Στο ίδιο μήκος κύματος και οι κυβερνήσεις του ευρώ. Είναι γεγονός ότι τον Μάρτη που πέρασε έκαναν πολύ λίγα για να εξευμενίσουν τις αγορές. Το ερώτημα "Αν έκαναν το Α ή το Β θα ηρεμούσαν οι αγορές;" παραπέμπεται μαζί με τα υπόλοιπα στην... Θεωρία Παιγνίων. Αντίθετα έκαναν τα ελάχιστα δυνατά για να μην καταρρεύσει ολοκληρωτικά η Ευρωζώνη, αφήνοντας τις τελικές αποφάσεις για αργότερα, σε χρονική στιγμή που ενδεχομένως οι αγορές να έχουν ηρεμήσει ή ακόμα και να έχουν ρυθμιστεί με κάποιο τρόπο. Μέχρι τότε θα πιέζουν τη χώρα μας να μειώσει όσο γίνεται περισσότερο το χρέος της (και εδώ μπαίνουν στο παιχνίδι οι αποκρατικοποιήσεις), διαφημίζοντας παράλληλα όσο καλύτερα μπορούν τις θυσίες του ελληνικού λαού στους φορολογουμένους τους, έτσι ώστε να έχουν τη συναίνεσή τους όταν έρθει η ώρα για ουσιαστικές αποφάσεις. Η πιο σημαντική επιτυχία της Ευρωζώνης σε αυτή τη φάση είναι το γεγονός ότι η Ισπανία δεν έχει μπει, τουλάχιστον για την ώρα, στο κάδρο των χρεοκοπημένων.

Τα ρίσκα αυτής της στρατηγικής είναι πολλά. Έτσι και αλλιώς ζούμε στην εποχή της αβεβαιότητας. Η καλή συνεργασία των κρατών της Ευρωζώνης δεν είναι δεδομένη, παρόλο που οι διαφωνίες μεταξύ επιτρόπων, κυβερνήσεων και άλλων παραγόντων της Ευρωζώνης έχουν περιοριστεί σημαντικά. Ούτε φυσικά είναι δεδομένη η εμπιστοσύνη προς την Ελλάδα, λόγω του βεβαρημένου παρελθόντος της. Τέλος, και αυτός είναι ο πιο σημαντικός κίνδυνος, υπάρχει και η πιθανότητα η αναρχία των αγορών να νικήσει την θέληση των ευρωπαϊκών οργάνων και κυβερνήσεων.

Ανάπτυξη ναι, αλλά πότε;

Τι μπορεί να κάνει η Ελλάδα στο εσωτερικό για να επιταχύνει την έξοδο της από την οικονομική κρίση; Η εύκολη απάντηση είναι ανάπτυξη. Δυστυχώς, όπως είναι πλέον γνωστό, η χώρα μας εισήλθε στην κρίση έχοντας ένα σαθρό οικονομικό μοντέλο ανάπτυξης (αλληλένδετο με ένα επίσης σαθρό κοινωνικοπολιτικό μοντέλο) το οποίο στηρίζονταν σε ένα ποσοστό της τάξης του 60 - 70% στην εγχώρια κατανάλωση, η οποία ενισχύονταν από τον υψηλό δανεισμό του κράτους. Η ελληνική επιχειρηματικότητα, ακόμα και ο τουρισμός, είχε επικεντρωθεί στην εσωτερική αγορά, με το εμπορικό ισοζύγιο να οδηγείται ταυτόχρονα σε κατάρρευση. Οι επιχειρήσεις που εκ των πραγμάτων δεν μπορούν να αλλάξουν τις αγορές τους, όπως είναι τα εμπορικά καταστήματα και η οικοδομή, καθίστανται πλέον μη βιώσιμες. Το δανεικό χρήμα (από το κράτος μέσω των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων)  που τις στήριζε δεν μπορεί πλέον να υπάρξει.

Γιαυτό και η "οργή για τα λουκέτα" κυρίως από τα κόμματα της Δεξιάς είναι λαϊκισμός και υποκρισία. Για να υπάρξει ανάπτυξη στη χώρα μας θα πρέπει, ανάμεσα σε άλλα, να αναδιαρθρωθεί ο τουριστικός τομέας και να γίνει πραγματική επανάσταση στην γεωργία, ενώ ο τομέας της πράσινης οικονομίας θα πρέπει να δημιουργηθεί από το μηδέν. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις απαιτούν αρκετά χρόνια, πόσο μάλλον σε μια περίοδο που οι ελληνικές τράπεζες, μολυσμένες από τα ελληνικά κρατικά ομόλογα αλλά και τον αέρα της γενικές αβεβαιότητας, προσπαθούν να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους. Είναι όμως γεγονός ότι οι μεταρρυθμίσεις που χρειάζονται σε αυτούς τους τομείς για να ξεκινήσει η, έστω και αργή, αναδιάρθρωση προχωρούν εν μέσω παλινωδιών και έλλειψης οργάνωσης.

Ένας τομέας όμως που θα μπορούσε σίγουρα να προχωρήσει με πολύ πιο γρήγορους ρυθμούς είναι η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, της εισφοροδιαφυγής και της παραοικονομίας. Όσον αφορά το πρώτο η κυβέρνηση ουσιαστικά ομολόγησε την παταγώδη αποτυχία της με την απόλυση του γενικού γραμματέα εσόδων κ. Γεωργακόπουλου, ενώ για την εισφοροδιαφυγή οι επιθεωρητές εργασίας ακόμη αντικρίζουν μια τραγική κατάσταση. Η κριτική που γίνεται στην κυβέρνηση, ενάμιση χρόνο μετά τις εκλογές είναι απολύτως ορθή.

Όπως όλα δείχνουν, η επιστροφή της οικονομίας στη σταθερότητα θα είναι μια υπόθεση που θα κρατήσει χρόνια. Το ελάχιστο που μπορεί να κάνει η κυβέρνηση είναι να προσπαθήσει να κρατήσει την κοινωνία ζωντανή αποτρέποντας την ανεξέλεγκτη ανάπτυξη της οικονομικής ανισότητας με την, χιλιοειπωμένη είναι αλήθεια, ισόποση κατανομή των βαρών. Χαρακτηριστικό είναι ότι σε αυτόν τον τομέα γίνεται κριτική, έστω και επικοινωνιακά, και από τον κ. Στρος Κάν. Η διασφάλιση μίας ελάχιστης κοινωνικής συνοχής είναι όχι μόνο δίκαιη αλλά και η βασική προϋπόθεση για να έχει η κυβερνητική στρατηγική την παραμικρή πιθανότητα επιτυχίας.

Είμαστε εδώ...

Κάποιοι φίλοι ανάρτησαν στο Facebook ένα βίντεο σχετικά με τη λειτουργία του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος και τη σχέση (ή την ευθύνη) του για την οικονομική κρίση στη χώρα μας. Το βίντεο λέει αλήθειες. Είναι γνωστό ότι ιδιαίτερα από το 2000 και μετά η παγκόσμια αγορά λειτουργεί ανεξέλεγκτα και σε σαθρές βάσεις, εντείνοντας τις ανισότητες και την αδικία. Το να κατηγορούμε όμως το σύστημα για τη σημερινή μας κατάντια είναι τραγικό λάθος, γιατί δείχνει ότι δεν μαθαίνουμε από τα λάθη μας, και επομένως δεν έχουμε ελπίδα να αλλάξουμε τα πράγματα. Και είναι λάθος απλά γιατί η οικονομική κρίση που βιώνουμε σήμερα είναι το αποτέλεσμα και όχι η αιτία μίας πολιτικής, κοινωνικής, ακόμα και πολιτισμικής κρίσης που πλήττει την κοινωνία μας εδώ και αρκετά χρόνια.

Για το λόγο αυτό, μόλις είδα το βίντεο έκανα το σχόλιο (με χειμαρρώδη τρόπο είναι αλήθεια) που ακολουθεί. Προκαταβολικά ζητώ συγγνώμη για το χαρακτηρισμό στο τέλος. Έχω εκφραστεί και από αυτό το ιστολόγιο υπέρ της μη-βίας, ακόμη και της λεκτικής.

• Πράγματι ο καπιταλισμός έχει τις κρίσεις στο αίμα του.
• Αν τα ρίξουμε όλα σε αυτόν όμως χάνουμε πολύ από το νόημα.
• Είμαστε εδώ γιατί η δημοκρατία μας λειτουργεί λανθασμένα.
• Είμαστε εδώ γιατί κρατάμε το σπίτι μας καθαρό χωρίς να μας νοιάζει τι γίνεται στο πεζοδρόμιο.
• Είμαστε εδώ γιατί προτιμάμε να πάρουμε το αυτοκίνητο αντί να πάμε με τα πόδια ή με το ποδήλατο.
• Είμαστε εδώ γιατί καβαλάμε τα πεζοδρόμια όπου περνάνε γονείς με καρότσια και ΑΜΕΑ.
• Είμαστε εδώ γιατί παίρνουμε τα περισσότερα αντιβιοτικά στην Ευρώπη.
• Είμαστε εδώ γιατί δεν διαμαρτυρόμαστε όταν μας κλέβουν, αντίθετα προσπαθούμε να κλέψουμε και εμείς. 
• Είμαστε εδώ γιατί η λέξη "κοινωνία" μας είναι άγνωστη. 
• Είμαστε εδώ γιατί νοιαζόμαστε για τους συγγενείς μας, αλλά όχι για τους συμπολίτες μας.
• Είμαστε εδώ γιατί νομίζουμε ότι ο κόσμος συνωμοτεί εναντίον μας.
• Είμαστε εδώ γιατί νομίζουμε ότι για τα πάντα φταίει το σύστημα και όχι εμείς.
• Είμαστε εδώ γιατί διαδηλώνουμε με βία, χωρίς να διαδηλώνουμε κατά της βίας.
• Είμαστε εδώ γιατί σωπαίνουμε για τα πάντα, όταν μας ταΐσουν δυο ψίχουλα (βλέπε αυξήσεις).
• Είμαστε εδώ γιατί στα γήπεδα βρίζουμε όσο πιο χυδαία μπορεί να βρίσει άνθρωπος. 
• Είμαστε εδώ γιατί προτιμάμε τα γαβγίσματα, παρά τα επιχειρήματα.
• Είμαστε εδώ γιατί οι πολιτικοί μας είναι καθρέφτες μας.
• Ο Μπους, ο Χίτλερ, ο Στρος Καν είναι όλοι τους καθίκια, άλλα έχουμε και εμείς το μερτικό μας.

Είναι γεγονός ότι η χώρα μας, πέρα από την εγκληματική λειτουργία της παγκόσμια αγοράς, υπήρξε αντικείμενο συνεχών παρεμβάσεων από το εξωτερικό (άλλοτε με πολέμους, άλλοτε με ξενόφερτους ηγέτες, και άλλοτε με χούντες), που εμπόδισαν την ωρίμανση και την εξέλιξη του πολιτικού μας συστήματος. Το να τα ρίχνουμε για ακόμη μια φορά στους άλλους είναι μεν δελεαστικό, αλλά λάθος. Οι πραγματικές αιτίες της κρίσης δεν είναι οικονομικές. Το να ψάξουμε να τις βρούμε είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα για την έξοδο από την κρίση.

Υπάρχουν αδιέξοδα στη δημοκρατία;

Παρόλο που οι ιστορικοί παραλληλισμοί είναι παρακινδυνευμένοι, δεν μπορεί κανείς να παραγνωρίσει τις ομοιότητες της σημερινής ιστορικής συγκυρίας με αυτήν του Μεσοπολέμου, δηλαδή του χρονικού διαστήματος μεταξύ των δύο μεγάλων πολέμων του προηγούμενου αιώνα. Περίπου δώδεκα χρόνια μετά το θρίαμβο της δημοκρατίας κατά το τέλος του πρώτου πολέμου το 1918 τα πάντα είχαν αλλάξει στην Ευρώπη. Η δημοκρατία βρισκόταν υπό αμφισβήτηση, το πολιτικό "παιχνίδι" παίζονταν στη Δεξιά, και τα συστήματα εξουσίας επιδίδονταν σε έναν αγώνα περιθωριοποίησης των κομμουνιστών και άλλων αριστερών σε χώρες όπου η παρουσία τους ήταν αισθητή.

Η χαριστική βολή δόθηκε από την αδυναμία των συστημάτων αυτών να αντιμετωπίσουν την οικονομική κρίση που ξεκίνησε το 1929. Τα δημοκρατικά συστήματα κατηγορήθηκαν για υπερβολικό εναγκαλισμό με το καπιταλιστικό σύστημα, για έλλειψη αποφασιστικότητας εν μέσω κρίσης και για διαφθορά. Το αποτέλεσμα ήταν, στο τέλος της δεκαετίας του 30, η εγκατάσταση ολοκληρωτικών καθεστώτων στις περισσότερες από της χώρες της Ευρώπης. Η δημοκρατία είχε πεθάνει μετά από μόλις 20 χρόνια ζωής και χρειάστηκε ένας χωρίς προηγούμενο καταστροφικός πόλεμος για να ξαναγεννηθεί. Εδώ το αξιοσημείωτο είναι ότι η κρίση του καπιταλισμού δεν οδήγησε τους λαούς της Ευρώπης προς την Αριστερά όπως ίσως θα περίμενε κανείς, αλλά προς την άκρα Δεξιά.

Το παραπάνω αποτελεί ιστορικό προηγούμενο που υποδεικνύει το τι μπορεί να συμβεί στην Ευρώπη αν οι δημοκρατίες της αποτύχουν να ξεπεράσουν την κρίση. Ήδη το πολιτικό κέντρο βάρους έχει μετατοπισθεί σαφώς προς τα Δεξιά, με κόμματα της άκρας Δεξιάς να παίρνουν σημαντικά ποσοστά στις εκλογές, ενώ σε διάφορες χώρες όπως στο Βέλγιο και στη Γαλλία παίρνονται ύποπτων προθέσεων μέτρα περιορισμού της πολιτιστικής και θρησκευτικής έκφρασης των μεταναστών, κυρίως των μουσουλμάνων, με διάφορες αστείες προφάσεις όπως τα διακαιώματα των γυναικών ή η ασφάλεια. Η ευρωπαϊκή Αριστερά βρίσκεται εδώ και πολλά χρόνια σε βαθιά κρίση, ανήμπορη να πείσει για την ορθότητα των επιχειρημάτων της (η κρίση της Αριστεράς είναι αρκετά σύνθετη και θα επιχειρήσω αν την σχολιάσω σε άλλη ανάρτηση).

Παρόλο που οι περισσότερες Ευρωπαϊκές δημοκρατίες φαίνεται να ξεπερνούν το πρώτο κύμα της κρίσης, είναι βέβαιο ότι αυτή θα συνεχιστεί, καθώς οι "τεκτονικές πλάκες του καπιταλισμού" κινούνται προς την Ανατολή. Το μεγάλο στοίχημα είναι επομένως εάν θα καταφέρουν να ανακαλύψουν ξανά τον εαυτό τους, ώστε να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα.