Κοινωνική ισότητα: το σοσιαλιστικό συμβόλαιο

Θα είμαι ειλικρινής: αντιμετωπίζω επιφυλακτικά (αν όχι καχύποπτα) όποιον μου συστήνεται ως αριστερός, χωρίς να δίνει στον εαυτό του έναν πιο εξειδικευμένο προσδιορισμό: κομμουνιστής, οικολόγος, δημοκρατικός σοσιαλιστής, αναρχικός, σοσιαλδημοκράτης και πάει λέγοντας. Αντιμετωπίζω επίσης επιφυλακτικά όποιον μου περιγράφει τι δεν είναι με διάφορα "αντί" και "κατά": αντικαπιταλιστής, αντινεοφιλελεύθερος, κατά της παγκοσμιοποίησης, του σταλινισμού κ.α.

Γιατί τόση επιφυλακτικότητα; Στην πρώτη περίπτωση ο (κατά κανόνα αγαπητός) συνομιλητής μου πάσχει από την "ασθένεια" της ιδεολογικής ασάφειας, ηθελημένης ή μη. Θέλει να είναι γενικά αριστερός, να τα έχει καλά με όλους και πάνω από όλα με τη συνείδησή του, που δεν θα άντεχε ποτέ να τον αποκαλέσουν κεντρώο (μην πω φιλελεύθερο), ακόμα και αν πράγματι δεν είναι. Η ιδεολογική ασάφεια είναι αυτή που προκαλεί και πολιτικό ευνουχισμό: χωρίς ιδεολογική κατεύθυνση οι προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις, ακόμα και αν ακούγονται "γενικά αριστερές" εύκολα μπορούν να προκύψουν αντικρουόμενες, αλληλοαναιρούμενες και συνεπώς αναποτελεσματικές. Στην δεύτερη περίπτωση, οι διάφοροι ετεροπροσδιορισμοί, εκτός από ελλιπείς, μπορεί να φανούν και λίγο επικίνδυνοι: ένας ορθόδοξος νεοναζί μάλλον ενστερνίζεται όλα τα "αντί" και "κατά" που ανέφερα παραπάνω.

Η Δημοκρατική Αριστερά, από τα γεννοφάσκια της πριν περίπου ένα χρόνο, προσπάθησε να ξεκαθαρίσει το ιδεολογικό της προφίλ, προβάλλοντας ως βασική της αρχή τον δημοκρατικό σοσιαλισμό, δηλαδή την προώθηση του σοσιαλισμού μέσω διαδοχικών μεταρρυθμίσεων, με δημοκρατικά μέσα και με ευρεία αποδοχή από την κοινωνία. Αξίζει να σημειώσω ότι βασικός θεμελιωτής αυτού του ιδεολογικού ρεύματος στην Ελλάδα ήταν ο Λεωνίδας Κύρκος που μέχρι πριν λίγες μέρες ήταν κοντά μας. Όλα καλά ως εδώ, το μόνο που μένει είναι να συμφωνήσουμε τι σημαίνει σοσιαλισμός χωρίς να χρειάζεται να εντρυφήσουμε στον Μαρξ ή στον Κάουτσκυ.

Με τη δική μου αντίληψη, σοσιαλισμός είναι η επιδίωξη της Δίκαιης Κοινωνίας μέσω της κοινωνικής ισότητας. Κοινωνική ισότητα είναι η εξασφάλιση ίδιων συνθηκών διαβίωσης (εισόδημα, περιβάλλον, υπηρεσίες κ.α.) για όλους. Με λίγο πιο σύγχρονους (και δυστυχώς πιο περίπλοκους) όρους, κοινωνική ισότητα είναι η εξασφάλιση ίσων προϋποθέσεων ευτυχίας για κάθε πολίτη. Κατά συνέπεια, ένα σοσιαλιστικό κόμμα είναι καταρχήν ένα κίνημα κοινωνικής ισότητας. Οι περισσότερες από τις υπόλοιπες έννοιες που συναντά κανείς στα διάφορα σοσιαλιστικά προγράμματα, όπως η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής ή η δικτατορία της εργατικής τάξης είναι στην ουσία μέθοδοι, δημοκρατικές ή μη, πραγματοποίησης αυτού του κεντρικού στόχου. Η προσήλωση στην κοινωνική ισότητα είναι και η βασική διαφορά με τα άλλα πολιτικά ρεύματα (σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία, κοινωνικός φιλελευθερισμός) των οποίων το ιδεολογικό πλαίσιο στηρίζεται στην απλή νομική ισότητα και στην χρησιμοποίηση του κοινωνικού κράτους για να αμβλύνονται οι ανισότητες ή, όπως θα σημείωνε και κάποιος πιο καχύποπτος, για να εξασφαλίζεται η αναγκαία πειθαρχία των κατώτερων λαϊκών στρωμάτων. Αντίθετα, ένας σοσιαλιστής δεν πρέπει να στοχεύει στην προστασία των αδύναμων, αλλά να αγωνίζεται ώστε αυτοί να μην υπάρχουν.

Οικονομική ισότητα

Βασικό συστατικό της κοινωνικής ισότητας είναι φυσικά η οικονομική ισότητα. Δεν είναι δίκαιο να έχουμε όλοι το ίδιο εισόδημα χωρίς αυτό να συνδέεται με το πόσο εργαζόμαστε ή το πόσο προσφέρουμε, αλλά είναι δίκαιο να αμειβόμαστε με βάση την αξία του προϊόντος που παράγουμε μέσω της εργασίας μας. Αυτό δεν γίνεται και σήμερα; Δυστυχώς όχι και όχι μόνο γιατί οι εργοδότες δεν δέχονται να μοιραστούν τα κέρδη με τους εργαζόμενους (στη χώρα μας άλλωστε έχουμε μεγάλο ποσοστό αυτοαπασχολούμενων), αλλά γιατί η αγορά, όπως είναι διαμορφωμένη σήμερα, διακατέχεται από παντός είδους προνόμια. Προνόμιο είναι ό,τι παράγει πλούτο χωρίς να σχετίζεται με παραγωγική διαδικασία (π.χ. εκμετάλλευση ακίνητης περιουσίας ή κεφαλαίων), η εξασφάλιση μονοπωλίων κάθε είδους (αποκλειστικότητα στην παροχή προϊόντων και υπηρεσιών) και γενικά οποιαδήποτε στρέβλωση που λειτουργεί προς όφελος ορισμένης ομάδας συμφερόντων. Η οικονομική ισότητα επιβάλλει την άρση τέτοιων προνομίων.

Ας μην παρεξηγηθώ, δεν προτείνω την κατάργηση του δικαιώματος της περιουσίας και της εκμετάλλευσής της. Αυτό που θα μπορούσε να κάνει όμως μία σοσιαλιστική κυβέρνηση είναι π.χ. να φορολογήσει επιπλέον τις δραστηριότητες που δεν συνδέονται άμεσα με παραγωγικές διαδικασίες έτσι ώστε να τις αποθαρρύνει, και να άρει οποιεσδήποτε αποκλειστικότητες στην παροχή υπηρεσιών ή προϊόντων. Συνεπώς, για να αναφερθώ και σε ένα επίκαιρο ζήτημα, το άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων που δεν σχετίζονται με κρίσιμους τομείς είναι πρωτίστως θέμα ισότητας. Η θετική επίπτωση που μπορεί να έχει σε έναν κλάδο είναι δευτερεύουσας σημασίας. Γενικότερα, η εφαρμογή της αρχής της οικονομικής ισότητας μπορεί να επιφέρει σειρά ριζικών μεταρρυθμίσεων στη λειτουργία της αγοράς, κάνοντάς την λιγότερο επιρρεπή σε αστάθειες και κρίσεις.

Είναι ρεαλιστικό να αγωνίζεται κανείς για ισότητα εν μέσω κρίσης; Θα έλεγα πως η κρίση κάνει την ανάγκη για ισότητα ακόμα πιο επιτακτική: στις καλές εποχές, όταν η πίτα είναι αρκετά μεγάλη ώστε όλοι να μπορούν πάρουν από τουλάχιστον ένα κομμάτι (άσχετα αν κάποιοι παίρνουν δεύτερο και τρίτο), δεν υπάρχει μεγάλο πρόβλημα και όλοι είναι λίγο ή πολύ ευχαριστημένοι. Στους δύσκολους καιρούς, όπως αυτοί που περνάμε, η ανάγκη για προσεκτική και δίκαιη μοιρασιά γίνεται πολύ πιο σημαντική.

Αυλαία

Πέρασε καιρός από την τελευταία ανάρτηση σχετικά με την οικονομία και η αλήθεια είναι πως δεν έβρισκα να κάνω κάποιο χρήσιμο σχόλιο σχετικά με τις εξελίξεις. Η κυβέρνηση έκανε μια τελευταία προσπάθεια να μείνουμε στις αγορές χωρίς να καταφέρει να πείσει τους δανειστές μας, οι οποίοι όμως από ό,τι φαίνεται είχαν προδιαγράψει ότι η Ελλάδα δεν είχε δυνατότητα να φέρει ισορροπία στα δημοσιονομικά της χωρίς εξωτερική βοήθεια και έκριναν ότι είναι προς το συμφέρον τους να οδηγήσουν την Ελλάδα εκτός αγορών. Έτσι φτάσαμε σήμερα στην οριστική έγκριση του πακέτου στήριξης προς τη χώρα μας. Η μόνη -πολύ σημαντική βεβαίως- διαφορά σε σχέση με όσα είχα γράψει το Μάρτιο είναι ότι στο πακέτο αυτό συμμετέχει και το ΔΝΤ, εξαιτίας της άκαμπτης στάσης της Γερμανίας.

Η κρίση που περνάει η χώρα μας εδώ και χρόνια όμως δεν είναι μόνο οικονομική. Το σημερινό πρωτοσέλιδο της "Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας" είναι "Πολιτική Χρεοκοπία", με μικρά άρθρα όλων των πολιτικών αρχηγών και των εκπροσώπων των κοινωνικών τάξεων. Για τα αίτια της κρίσης ο κ. Παπανδρέου θεωρεί ότι είναι η πανταχού παρούσα διαφθορά και οι πελατειακές σχέσεις, ο κ. Σαμαράς προσθέτει το κακό οικονομικό μοντέλο, ο κ. Καρατζαφέρης κατηγορεί τους συνδικαλιστές για τις υπέρμετρες διεκδικήσεις τους ενώ η κ. Παπαρήγα επαναλαμβάνει ότι αιτία είναι ο καπιταλισμός, ο οποίος έχει τις κρίσεις γραμμένες στο γονίδιό του. Όλοι συμφωνούν λίγο πολύ ότι η αυλαία του πολιτικού κύκλου της μεταπολίτευσης έχει πέσει. Θα έλεγα πως όλοι τους έχουν δίκαιο. Ελπίζω όμως να αντιλαμβάνονται ότι οι ίδιοι και τα κόμματά τους είναι πρωταγωνιστές σε μια παράσταση που, όπως υποστηρίζουν, οδεύει προς το τέλος.

Είναι φυσικά δύσκολο να προβλέψει κανείς αν θα μπορέσουν οι σημερινές πολιτικές δυνάμεις να οδηγήσουν τη χώρα στη νέα, δύσκολη εποχή. Η δική μου εκτίμηση είναι ότι αυτό θα είναι εξαιρετικά δύσκολο, ιδίως για τα δύο κόμματα εξουσίας, τα οποία εδώ και χρόνια μαστίζονται από εσωτερικές αντιθέσεις οι οποίες σίγουρα θα οξυνθούν, με τις πρώτες ρωγμές να φαίνονται ήδη από τη διαδικασία επικύρωσης του νομοσχεδίου για την οικονομική βοήθεια. Είναι εξάλλου χαρακτηριστικό το γεγονός ότι το κυβερνών κόμμα επέλεξε, με κοινοβουλευτικά πραξικοπηματικό τρόπο, να μην χρειάζονται τα νέα μέτρα επικύρωση από τη Βουλή, όχι γιατί φοβόταν την αντίδραση της αντιπολίτευσης, αλλά τη δική του διάσπαση.

Αυτή η συνύπαρξη αντίρροπων δυνάμεων αποτέλεσε και τη βασική αιτία της αδυναμίας των δύο κομμάτων να αναδείξουν ικανά στελέχη, ακόμα και προέδρους. Δεν είναι τυχαίο ότι λόγω της αποτυχίας τους να βρουν προσωπικότητες που θα μπορούσαν να κρατήσουν τις παρατάξεις τους ενωμένες στα πλαίσια μιας συγκεκριμένης ιδεολογικής κατεύθυνσης, επέλεξαν ανθρώπους που βασικό τους προτέρημα είναι ότι συνοδεύονταν από ένα "βαρύ" πολιτικό όνομα, που παρέπεμπε στον ιδρυτή του κάθε κόμματος και στις "ένδοξες μέρες" του - μακρινού - παρελθόντος. Η αδυναμία αυτή είναι πολύ σημαντική, διότι έχει άμεσες επιπτώσεις στην ποιότητα των προσώπων που καταλαμβάνουν καίριες πολιτικές θέσεις, κομματικές ή μη, και συνεπώς στην ποιότητα του πολιτικού συστήματος γενικότερα.

Η αναζήτηση ευθυνών για την παρούσα κατάσταση είναι μία ακόμα μεγάλη πρόκληση, είτε αυτή γίνει είτε όχι. Στην πρώτη περίπτωση τα κόμματα θα πρέπει να αποδεχθούν την ευθύνη σημαντικών τους στελεχών για περιπτώσεις κακοδιαχείρισης και διαφθοράς με όλες τις αναταράξεις που αυτό θα επιφέρει στο εσωτερικό τους, ενώ στη δεύτερη θα έχουν να αντιμετωπίσουν την δυσπιστία του κόσμου ο οποίος την ίδια στιγμή θα καλείται να υποστεί τα τραγικά αποτελέσματα των πολιτικών τους.

Όλα τα παραπάνω δείχνουν ότι θα είναι πιο εύκολο να υπάρξουν νέες πολιτικές δυνάμεις στο προσκήνιο παρά να μεταλλαχθούν οι υπάρχουσες. Παρόλα τα ρίσκα που συνοδεύουν μία τέτοια εξέλιξη, θεωρώ ότι θα αποτελούσε σημαντική ανανέωση για τη χώρα και θα χάραζε μια σαφή διαχωριστική γραμμή με το κακό παρελθόν της ελληνικής πολιτικής σκηνής. Δυστυχώς όμως κάτι τέτοιο είναι δύσκολο, γιατί ο κόσμος παραμένει πολύ συντηρητικός ως προς τις πολιτικές του επιλογές. Είναι επίσης βέβαιο ότι το υπάρχων πολιτικό σύστημα, με τη βαθιά επιρροή που έχει στις κοινωνικές ομάδες και στα ΜΜΕ θα αντιδράσει έντονα. Χαρακτηριστικό είναι ότι τα πολιτικά εγχειρήματα των τελευταίων ετών απέτυχαν στο σύνολό τους εκτός από το ΛΑΟΣ, ο οποίος κατόρθωσε να καθιερωθεί χάρη στο γεγονός ότι κατόρθωσε με επιτυχία να εκφράσει έναν συγκεκριμένο πολιτικό χώρο αλλά και στην πολιτική ευφυΐα του αρχηγού του.

Είναι σωστό αυτό που αναφέρει στο σημείωμά του στην Κ.Ε, ο κ. Παπανδρέου, ότι δεν πρέπει να δημιουργηθεί ένα γενικευμένο κλίμα εναντίων των θεσμών, αλλά αυτό δεν περιλαμβάνει υποχρεωτικά τη διατήρηση των σημερινών πολιτικών σχηματισμών. Όποια και να είναι όμως η εξέλιξη, είναι αναγκαίο να προστατευθεί η δημοκρατία, γιατί η ιστορία έχει αποδείξει ότι είναι το "λιγότερο χειρότερο" πολιτειακό σύστημα.